Tarladan sofraya çayın öyküsü

SöyleÅŸi: UÄŸur Biryol

Çay,  Türkiye'de en çok tüketilen içeceklerden biri. Ancak çayın sofralara nasıl ulaÅŸtığını yöre insanları dışında pek bilen yok. Ä°nce Belin BuÄŸusu: Çay belgeselinin yönetmeni Ä°smail ÅžahinbaÅŸ ile konuÅŸtuk.

Pazar ilçesine baÄŸlı Yücehisar Köyü'nde yapılan 'Ä°nce Belin BuÄŸusu: Çay' belgeselini yapma amacı neydi?

Her ÅŸeyden önce ailemin geçim kaynağı çayın tarımı olduÄŸundan, çay ile ilgili belgeseli çekmek benim için görevdi. Bu konu ile ilgili olarak geçen yıl Kirazlık Çay Fabrikası Müdürü olan akrabam Turan Tan ile muhabbete baÅŸladım. Bu iÅŸin nasıl olacağının konuÅŸmalarını uzun uzun yaptık. Çay üreticilerinin sorunları yaÅŸayan biri olarak biliyordum ancak sanayi ürünü olan bu bitkinin dünya pazarındaki yerinden haberim yoktu. Bu süreç devam ederken Turan Tan bir kaza kurÅŸunu ile aramızdan ayrıldı. Yapacağımız tüm planlar suya düÅŸtü. Bu ortaya çıkan belgesel Turan Tan ile planladığımız belgesel deÄŸil. Bu belgesel Türkiye’de çay tarımının sürecini anlatıyor. Kendimden kattığım bir yorum yok ortada. Çayın tüm sürecini yalın bir dille ortaya koyduk. Ancak böyle bir belgesele ihtiyaç vardı. 

Çayın 1950'li yıllardan sonra DoÄŸu Karadeniz'e getirilmesi ekonomik anlamda bir iyileÅŸme saÄŸladı mı? Sizin bölgede çekim yaparken gözlemleriniz ne oldu?

Çayın bölgeye geliÅŸi ile ilgili olarak benim söyleyecek hiç bir bilgim yok. 1950’li yılların DoÄŸu Karadeniz’inde insanların yaÅŸayışları ile ilgili kulaktan dolma bilgilerim bulunuyor. Ama ortada çay tarımı ile geçinen, bu fabrikalardan emekli olmuÅŸ insanlar var. Ä°ÅŸin bir de çevre boyutu var. Bu konuyla ilgili de kapsamlı bir araÅŸtırma yok ortada. Varsa da açıkçası ben bilmiyorum.

Çayla ilgili Çernobil faciasından sonra, kanser yapıyor dendi. Bakan televizyona çıkıp, çayını yudumladı ancak Karadeniz'de kanser patlaması yaÅŸanıyor. Çayın Çernobil'den sonraki durumuna dair, bir devam belgeseli düÅŸünüyor musunuz?

Bilim adamlarının sunacakları bu raporlar ortada yokken bir ÅŸey söylemek güç. Çernobil’in çay üzerindeki etkisi ile çay gübresinin etkilerine bu yüzden yer vermedim. Bu konu ile ilgili olarak yapılacak tek ÅŸey var: TBMM’nin bu kanser vakalarının araÅŸtırılması ile ilgili alacağı bir karar herkesi aydınlatır. Ülkemizde her konuda bilgi sahibi olmayan insanlar konuÅŸuyor. Sırtçantam dergisinde de neden kanser ile ilgili araÅŸtırmalara yer vermediÄŸimden eleÅŸtiri alıyorum. Ben bilim adamı deÄŸilim. Bu konularla ile ilgili hiçbir veri yokken sorumlu bir yayıncı olarak bu raporları bekliyorum. EÄŸer Çernobil’in ve çay gübresinin negatif etkilerini ortaya çıkaran bir rapor yayınlanırsa, bende bu konu ile ilgili olarak bu raporun ışığında kendi yorumumu film ve yazı olarak ortaya koyarım.

DoÄŸu Karadeniz'de organik çay üretimine geçilecek mi? Belgeseli çekerken Çaykur yetkilileri bu konuda size bilgi verdi mi?

Tüm dünyada en ekolojik çay Rize’de üretiliyor. Bu konu bilgilerle sabit. Ä°ZTV her programını kendi bilgileri görüÅŸü eÅŸliÄŸinde meydana getirir. Bizim CoÅŸkun Aral’dan öÄŸrendiÄŸimiz derslerden biri de bu. Ama bu demek deÄŸil ki hiç kimseden bilgi almayız. Tam tersi yetkili ve bilgili kiÅŸilerle yaptığımız donelerle geldik bölgeye. Yücehisar benim doÄŸum yerim, köyüm. Ben çay parası ile okudum. Tüm belgeseli oluÅŸtururken çok yalın bir çayın üretim serüvenine yer verdik. Bu belgeselin tüm bilimsel verilerini rahmetli Turan Tan’ın çalışma arkadaşı Ziraat Mühendisi Mehmet Tuzcu beyden aldım. Bence kendisi bu alanda en bilgili kiÅŸi. Organik çay konusu ÅŸu an için benim bilgim dışında. Ama böyle bir süreç varsa bu iyi bir geliÅŸme. Yine de ortamı görmeden bir ÅŸey söylemek zor. Çay belgeseli çekilirken ÇAYKUR’dan çok yardım gördük. Hiçbir isteÄŸimize hayır demediler.  

Çaydan baÅŸka, DoÄŸu Karadeniz'de baÅŸka belgeseller de çekmek istiyor musunuz?

Tabi ki. Benim iÅŸim üretmek. DoÄŸu Karadeniz turizmini tavan yaptıracak bir proje üzerinde çalışıyorum. Önümüzdeki yıl gerçekleÅŸtireceÄŸim bu proje, özellikle Rize’de çok ses getirecek. Bir kültürel yol projesi. Hem kitap, hem film olarak.

Çayın tarladan fabrikaya getirilmesi aÅŸaması turizmde kullanılabilir mi?

Evet. Hem de çok uygun bir iÅŸ. Benim sahibi olduÄŸum bir turizm acentesi var. Trekking Turizm’in Yörük Göçü programı 2011 yılına kadar dolu. Çay toplanması tur iÅŸini de 2009 da programa aldık. Önümüzdeki yıl, Yücehisar Köyü’nde bu iÅŸi gerçekleÅŸtireceÄŸim. Bizim köydeki evi kullanacağım. Turun katılımcıları çay üreticileri ile yaÅŸayacaklar bir hafta.